Kalkulator dawek równoważnych sterydów (glikokortykosteroidów)
Wynik
- Prednizon — czas działania
- pośredni (12–36 h)
- Metyloprednizolon — czas działania
- pośredni (12–36 h)
| Lek | Dawka równoważna | Siła przeciwzapalna | Działanie mineralokortykoidowe | Czas działania | Przykłady preparatów |
|---|---|---|---|---|---|
| Hydrokortyzon | 80 mg | 1 | 1 | krótki (8–12 h) | Hydrocortisonum, Solu-Cortef |
| Kortyzon | 100 mg | 0,8 | 0,8 | krótki (8–12 h) | w Polsce praktycznie niedostępny |
| Prednizon | 20 mg | 4 | 0,8 | pośredni (12–36 h) | Encorton |
| Prednizolon | 20 mg | 4 | 0,8 | pośredni (12–36 h) | Encortolon |
| Metyloprednizolon | 16 mg | 5 | 0,5 | pośredni (12–36 h) | Medrol, Metypred, Solu-Medrol |
| Triamcynolon | 16 mg | 5 | 0 | pośredni (12–36 h) | Polcortolon |
| Deksametazon | 3 mg | 25 | 0 | długi (36–72 h) | Dexaven, Pabi-Dexamethason |
| Betametazon | 2,4 mg | 30 | 0 | długi (36–72 h) | Diprophos |
Obliczenia krok po kroku
- Liczba „jednostek równoważnych”: 20 mg ÷ 5 mg = 4
- Metyloprednizolon: 4 × 4 mg = 16 mg
- Dawki równoważne pod względem działania przeciwzapalnego (glikokortykosteroidowego) wg podręczników farmakologii (Goodman & Gilman) i przeglądu Liu i in. (2013). Wartości są przybliżone — leki różnią się działaniem mineralokortykoidowym, czasem działania i biodostępnością.
- Nie dotyczy preparatów wziewnych, donosowych ani miejscowych. Zmianę leku, dawki lub odstawienie glikokortykosteroidu (zwłaszcza po > 3 tygodniach stosowania) przeprowadza wyłącznie lekarz — nagłe odstawienie grozi przełomem nadnerczowym.
- Kalkulator jest narzędziem informacyjnym dla pacjentów i personelu medycznego; nie dotyczy sterydów anabolicznych.
Kalkulator sterydów przelicza dawkę jednego glikokortykosteroidu na równoważną dawkę innego – na przykład prednizonu (Encorton) na metyloprednizolon (Medrol, Metypred) lub deksametazon. Wykorzystuje on standardową tabelę dawek równoważnych pod względem działania przeciwzapalnego z podręczników farmakologii; pokazuje również równoważnik prednizonu, który stanowi punkt odniesienia przy ocenie działań niepożądanych sterydów, oraz czas działania każdego leku. Kalkulator dotyczy wyłącznie glikokortykosteroidów podawanych ogólnoustrojowo (tabletki i zastrzyki), nie dotyczy sterydów anabolicznych ani preparatów wziewnych i miejscowych. Jest to narzędzie informacyjne: tylko lekarz może zmienić lek lub dawkę albo zakończyć leczenie.
Jak korzystać z kalkulatora sterydów
- Przyjmowany lek – wybierz substancję czynną (nazwa znajduje się na opakowaniu i w ulotce, np. Encorton = prednizon, Medrol = metyloprednizolon, Dexaven = deksametazon).
- Dawka dzienna w miligramach – całkowita dawka na cały dzień, a nie pojedyncza tabletka, jeśli lek przyjmujesz kilka razy dziennie.
- Przelicz na – glikokortykosteroid, na który chcesz przeliczyć dawkę.
Wynik pokazuje dawkę równoważną wybranego leku, równoważnik prednizonu oraz czas działania obu leków. Poniższa tabela zawiera dawki równoważne wszystkich ośmiu glikokortykosteroidów dla danej dawki, ich względną siłę działania przeciwzapalnego, aktywność mineralokortykoidową (zatrzymywanie sodu i wody) oraz przykłady produktów dostępnych w Polsce.
Dawki równoważne sterydów – przelicznik
Dawki o takim samym działaniu przeciwzapalnym (glikokortykosteroidowym) po podaniu doustnym lub dożylnym:
| Lek | Dawka równoważna | Siła działania przeciwzapalnego | Działanie mineralokortykoidowe | Czas działania |
|---|---|---|---|---|
| Hydrokortyzon | 20 mg | 1 | 1 | krótki (8–12 h) |
| Kortyzon | 25 mg | 0,8 | 0,8 | krótki (8–12 h) |
| Prednizon | 5 mg | 4 | 0,8 | pośredni (12–36 h) |
| Prednizolon | 5 mg | 4 | 0,8 | pośredni (12–36 h) |
| Metyloprednizolon | 4 mg | 5 | 0,5 | pośredni (12–36 h) |
| Triamcynolon | 4 mg | 5 | 0 | pośredni (12–36 h) |
| Deksametazon | 0,75 mg | 25 | 0 | długi (36–72 h) |
| Betametazon | 0,6 mg | 30 | 0 | długi (36–72 h) |
Obliczenia są proste: dawka leku B = dawka leku A ÷ dawka równoważna A × dawka równoważna B. Wartości pochodzą z podręczników farmakologii (Goodman & Gilman) oraz przeglądu autorstwa Liu i in. (2013). Są to wartości przybliżone – leki różnią się aktywnością mineralokortykoidową, czasem działania i biodostępnością, więc zamiana nie zawsze przekłada się na efekt kliniczny w stosunku 1:1.
Przykład: przeliczenie prednizonu na metyloprednizolon
Wartości domyślne: 20 mg prednizonu dziennie przeliczone na metyloprednizolon.
- Liczba jednostek równoważnych: 20 mg ÷ 5 mg = 4
- Metyloprednizolon: 4 × 4 mg = 16 mg dziennie
- Równoważnik prednizonu: 20 mg – powyżej 7,5 mg dziennie, więc przy dłuższym leczeniu istnieje ryzyko zahamowania czynności nadnerczy.
Inne przeliczenia:
| Z | Na | Wynik | Równoważnik prednizonu |
|---|---|---|---|
| deksametazon 8 mg | prednizon | 53,33 mg | 53,33 mg |
| hydrokortyzon 20 mg | prednizolon | 5 mg | 5 mg |
| metyloprednizolon 32 mg | deksametazon | 6 mg | 40 mg |
| deksametazon 4 mg | prednizon | 26,67 mg | 26,67 mg |
W drugim wierszu podano dawkę fizjologiczną: około 20 mg hydrokortyzonu dziennie odpowiada w przybliżeniu ilości kortyzolu wytwarzanego przez zdrowe nadnercza, tj. około 5 mg prednizonu.
Równoważnik prednizonu a ryzyko zahamowania nadnerczy
Równoważnik prednizonu służy do porównywania intensywności leczenia niezależnie od stosowanego leku. W reumatologii oraz w zaleceniach EULAR powszechnie stosuje się następujące przedziały:
- do 7,5 mg/dobę – dawka niska,
- powyżej 7,5 do 30 mg/dobę – dawka średnia,
- powyżej 30 do 100 mg/dobę – dawka wysoka,
- powyżej 100 mg/dobę – dawka bardzo wysoka; powyżej 250 mg/dobę – terapia pulsowa (np. metyloprednizolon dożylnie).
Przyjmowanie ponad 7,5 mg prednizonu dziennie przez okres dłuższy niż 3 tygodnie może spowodować zahamowanie osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Po takim leczeniu nie wolno nagle odstawiać leku – dawkę zmniejsza się stopniowo zgodnie z planem lekarza. Nagłe odstawienie leku może spowodować przełom nadnerczowy (osłabienie, niskie ciśnienie krwi, wymioty, wstrząs).
Pacjenci z niewydolnością nadnerczy lub długotrwale przyjmujący sterydy powinni posiadać przy sobie informacje na ten temat (np. kartę pacjenta leczonego glikokortykosteroidami) oraz znać zasady zwiększania dawki w przypadku gorączki lub zabiegu chirurgicznego – uzgodnione z endokrynologiem.
Kalkulator glikokortykosteroidów – czas działania leków
Biologiczny czas działania decyduje o tym, jak często lek jest przyjmowany i jak silnie hamuje pracę nadnerczy:
- Krótko działające (hydrokortyzon, kortyzon, 8–12 h) – stosowane głównie w terapii zastępczej w przypadku niewydolności nadnerczy, zazwyczaj w 2–3 dawkach dziennie.
- O pośrednim czasie działania (prednizon, prednizolon, metyloprednizolon, 12–36 h) – najczęściej wybierane w leczeniu przewlekłym; przyjmowane rano naśladują naturalny rytm kortyzolu.
- Długo działające (deksametazon, betametazon, 36–72 h) – bardzo silne i pozbawione działania mineralokortykoidowego; stosowane np. w obrzęku mózgu, nudnościach podczas chemioterapii oraz w celu przyspieszenia dojrzewania płuc płodu przed przedwczesnym porodem. Najsilniej hamują pracę nadnerczy.
Dlatego właśnie przy zmianie leku z prednizonu na deksametazon lekarz zmienia również schemat dawkowania, a nie tylko liczbę miligramów. Hydrokortyzon i kortyzon również zatrzymują sód i wodę, dlatego nie są stosowane w długotrwałym leczeniu przeciwzapalnym.
Sterydy – kalkulator: czego nie przelicza
- Sterydy wziewne i donosowe (budesonid, flutikazon, mometazon) oraz kremy i maści – ich dawek nie przelicza się za pomocą tej tabeli; wchłanianie ogólnoustrojowe jest znacznie mniejsze i zależy od preparatu.
- Sterydy anaboliczno-androgenne – kalkulator ich nie uwzględnia. W Polsce są to leki na receptę; ich stosowanie w sporcie stanowi doping zgodnie z ustawą o zwalczaniu dopingu w sporcie.
- Dzieci – dawki są obliczane przez lekarza na kilogram masy ciała lub powierzchnię ciała.
- Przechodzenie między postaciami do wstrzykiwań a postaciami doustnymi – prednizon i prednizolon charakteryzują się wysoką biodostępnością po podaniu doustnym, więc tabela ma zastosowanie do obu dróg podania, ale preparaty depot do wstrzykiwań domięśniowych (np. Diprophos) działają przez tygodnie i nie są przeliczane na dawkę dzienną.
Glikokortykosteroidy w tabletkach są w Polsce dostępne wyłącznie na receptę (Rp). Standardowa recepta jest ważna przez 30 dni. W przypadku leczenia przewlekłego lekarz może wystawić receptę obejmującą do 360 dni stosowania, ważną przez 365 dni; apteka wydaje wówczas lek w porcjach nieprzekraczających 120-dniowego zapasu na raz.
Najczęstsze pytania
Ile metyloprednizolonu odpowiada 20 mg prednizonu?
16 mg. Równoważne dawki to 5 mg prednizonu = 4 mg metyloprednizolonu, więc 20 ÷ 5 × 4 = 16 mg.
Ile prednizonu odpowiada 4 mg deksametazonu?
Około 26,7 mg. 0,75 mg deksametazonu odpowiada 5 mg prednizonu, więc 4 ÷ 0,75 × 5 = 26,67 mg.
Czy Encorton i Medrol to to samo?
Nie. Encorton zawiera prednizon, a Medrol – metyloprednizolon. 5 mg Encortonu odpowiada 4 mg Medrolu pod względem działania przeciwzapalnego.
Czy mogę nagle odstawić sterydy?
Nie, jeśli leczenie dawkami większymi niż fizjologiczne trwało dłużej niż około 3 tygodnie. Dawkę należy stopniowo zmniejszać zgodnie z zaleceniami lekarza, w przeciwnym razie może dojść do przełomu nadnerczowego.
Czy kalkulator działa w przypadku sterydów anabolicznych?
Nie. Dotyczy wyłącznie glikokortykosteroidów stosowanych w medycynie (prednizon, deksametazon i podobne). Sterydy anaboliczne działają inaczej i nie przelicza się ich w ten sposób.
Źródła
- Liu D. i in., A practical guide to the monitoring and management of the complications of systemic corticosteroid therapy, Allergy Asthma Clin Immunol 2013;9:30
- Buttgereit F. i in., Standardised nomenclature for glucocorticoid dosages, Ann Rheum Dis 2002;61:718–722
- Prawo farmaceutyczne – tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 612), art. 96a – ważność recepty
Ostatnia aktualizacja: 2 listopada 2026